Pozbawienie władzy rodzicielskiej (art. 111 § 1 k.r.o.)

Władza rodzicielska stanowi dla rodzica uprawnienie ale i obowiązek dbania o dobro dziecka. Władza rodzicielska jest nabywana przez rodziców w momencie narodzenia ich dziecka. Bez względu na fakt, czy urodziło się ono w małżeństwie. Powinna być wykonywana w sposób zapewniający prawidłowy rozwój psychofizyczny dziecka.

Na władzę rodzicielską według Kodeksu rodzinnego składają się w szczególności:
– obowiązek wychowania dziecka,
– obowiązek reprezentowania dziecka (przed Sądami i innymi organami władzy publicznej ale również przed instytucjami czy osobami fizycznymi),
– obowiązek opieki/pieczy nad dzieckiem,
– obowiązek sprawowania opieki nad majątkiem dziecka.

Gdy rodzic nie wywiązuje się ze swoich obowiązków względem dziecka albo władzy rodzicielskiej nadużywa należy rozważyć możliwość ograniczenia prawa sprawowania władzy rodzicielskiej lub nawet całkowitego pozbawienia go tej władzy.
Pozbawienie władzy rodzicielskiej może nastąpić, gdy władza ta nie może być wykonywana, gdy rodzic/rodzice nadużywają tej władzy lub gdy rodzic/rodzice w sposób rażący zaniedbują swoje obowiązki względem dziecka.

Sprawę o pozbawienia władzy rodzicielskiej Sąd prowadzi na skutek wniosku rodzica lub z urzędu np. po zawiadomieniu sądu przez policję, że dobro dziecka jest zagrożone.

O pozbawieniu władzy rodzicielskiej decyduje Sąd, w sytuacji gdy wystąpią ku temu przesłanki.

Decyzję o pozbawieniu władzy rodzicielskiej Sąd podejmuje gdy:
– władza rodzicielska nie może być wykonywana z powodu trwałej przeszkody np. gdy rodzic, odbywa długą karę pozbawienia wolności, jest przewlekle chory, wyjechał za granicę na stałe, nie można ustalić miejsca jego pobytu,
– rodzice nadużywają władzy rodzicielskiej np. nadmiernie karcą dziecko, wykorzystują seksualnie, roztrwaniają majątek dziecka, zmuszają do ciężkiej pracy zarówno w celach zarobkowych jak i w gospodarstwie domowym, namawiają dziecko do popełnienia przestępstw, dopuszczają się przestępstw lub wykroczeń przeciwko dziecku,
– rodzice w sposób rażący zaniedbują swoje obowiązki względem dziecka np. zaniedbują dzieci, celowo nie wywiązują się z obowiązku alimentacyjnego, swoim zachowaniem powodują, że rozwój prawidłowy dziecka (zarówno fizyczny jak i psychiczny) jest zagrożony.

Zgodnie z przyjętym w doktrynie stanowiskiem za trwałą przeszkodę w wykonywaniu obowiązków rodzicielskich uznaje się min.: „zaginięcie tego z rodziców, co do którego sąd orzeka pozbawienie władzy rodzicielskiej, jego wyjazd na stałe lub nawet na czas nieokreślony za granicę, połączony z całkowitym brakiem zainteresowania dzieckiem, umieszczenie go w zakładzie karnym w celu odbycia długotrwałej kary, umieszczenie go z powodu nieuleczalnej choroby w odpowiednim zakładzie leczniczym”. Ponadto o trwałej przeszkodzie w wykonywaniu władzy rodzicielskiej mówi się także, „gdy rodzice przebywają razem z dzieckiem, ale np. z powodu bardzo ciężkiej i przewlekłej choroby w ogóle nie są w stanie wykonywać władzy rodzicielskiej” (K. Pietrzykowski (red.), Kodeks rodzinny i opiekuńczy. Komentarz. Wyd. 4, Warszawa 2015).

Sąd może również pozbawić władzy rodzicielskiej, gdy wcześniej ograniczył rodzicom władzę rodzicielską i umieścił dziecko w rodzinie zastępczej lub placówce opiekuńczo – wychowawczej, jeżeli przyczyny dla których dziecko zostało umieszczone w placówce nie ustały. Pozbawienie władzy rodzicielskiej nie jest jednak uzależnione od wcześniejszego ograniczenia władzy rodzicielskiej.

Jeśli zatem Sąd stwierdzi, że zachodzi trwała przeszkoda w wykonywaniu władzy rodzicielskiej lub rodzic nadużywa jej lub rażąco zaniedbuje obowiązki względem dziecka, może od razu zadecydować o pozbawieniu władzy rodzicielskiej.

Pozbawienie władzy rodzicielskiej może dotyczyć obojga rodziców. Może zostać orzeczone również w stosunku do jednego z nich.

Rodzic pozbawiony władzy rodzicielskiej nie ma prawa uczestniczyć w wychowaniu dziecka, zarządzać jego majątkiem, występować w jego imieniu, decydować, np. o miejscu zamieszkania dziecka, wyborze szkoły, wyjazdach, leczeniu, itp.

Należy pamiętać, że rodzic pozbawiony władzy rodzicielskiej w dalszym ciągu jest zobowiązany do płacenia alimentów na dziecko, a dodatkowo dziecko zachowuje prawo do dziedziczenia po tym rodzicu.

Również rodzic pozbawiony władzy rodzicielskiej może w przyszłości domagać się od dziecka alimentów na siebie oraz może po dziecku dziedziczyć.

Ponadto w dalszym ciągu rodzic ma prawo do osobistych kontaktów z dzieckiem, chyba że zakaz takich spotkań zostanie wydany przez sąd w wyroku pozbawiającym go władzy rodzicielskiej bądź w późniejszym postępowaniu.

Również w wyroku rozwodowym Sąd może orzec pozbawienie władzy rodzicielskiej.

Gdy ustanie przyczyna, która była podstawą pozbawienia władzy rodzicielskiej, Sąd może przywrócić władzę rodzicielską, jeśli dojdzie do wniosku, że jej przywrócenie jest w danych okolicznościach zgodne z dobrem dziecka. Ustanie przyczyny uzasadniającej pozbawienie lub zawieszenie władzy rodzicielskiej nie powoduje automatycznego jej przywrócenia. Zawsze konieczne jest wydanie przez sąd opiekuńczy orzeczenia przywracającego władzę rodzicielską.

Pozbawienie władzy rodzicielskiej nie ma charakteru generalnego i nie musi dotyczyć wszystkich dzieci, wobec których danej osobie przysługuje władza rodzicielska.

Sądem właściwym miejscowo jest Sąd Rejonowy miejsca zamieszkania dziecka, a w braku miejsca zamieszkania – sąd miejsca pobytu dziecka.

Ważną informacją w przedmiocie uczestników postępowania w sprawie o pozbawienie władzy rodzicielskiej jest ta, iż każdorazowo w powyższym postępowaniu występuje prokurator. Zgodnie z treścią art. 5981 k.r. i o. “w sprawach o odebranie osoby podlegającej władzy rodzicielskiej lub pozostającej pod opieką prokuratorowi doręcza się odpis wniosku i zawiadamia się go o terminach rozprawy”.

Radca prawny

Alicja Kaszta

tel.: 608 436 324

Czytaj więcej

 Czy można żądać alimentów z datą wsteczną?

 

W polskim ustawodawstwie panuje zasada, że alimenty orzeka się od daty złożenia pozwu w Sądzie. W rzeczywistości często jednak można spotkać się z dwiema odmiennymi sytuacjami:
1. tylko jeden z rodziców na długo przed wytoczeniem powództwa łoży na utrzymanie dziecka, nie otrzymując żadnych środków od drugiego rodzica
lub
2. rodzic ze względu na brak zaangażowania finansowego drugiego rodzica nie potrafił zaspokoić wszystkich potrzeb dziecka.

coins-1015125_640

Czy w obu sytuacjach można domagać się zwrotu poniesionych kosztów?

Ad. 1. W pierwszej sytuacji, to tylko jeden rodzic na długo przed wytoczeniem powództwa zaspokajał potrzeby dziecka. W takim przypadku stronami postępowania są wyłącznie rodzice. Podstawą sporu jest roszczenie o zwrot kosztów utrzymania za okres sprzed wniesienia pozwu, czyli tzw. roszczenie regresowe. Podstawą prawną, na którą należy się powołać formułując pozew, jest art. 140 § 1 k.r.i.o. zgodnie z którym, osoba, która dostarcza drugiemu środków utrzymania lub wychowania nie będąc do tego zobowiązana albo będąc zobowiązana z tego powodu, że uzyskanie na czas świadczeń alimentacyjnych od osoby zobowiązanej w bliższej lub tej samej kolejności byłoby dla uprawnionego niemożliwe lub połączone z nadmiernymi trudnościami, może żądać zwrotu od osoby, która powinna była te świadczenia spełnić.

Na stronie, która wnosi pozew do Sądu ciąży ciężar dowodowy, czyli obowiązek wykazania poniesionych wydatków. Celem dochodzenia wydanych środków należy przedłożyć odpowiednie dokumenty oraz powołać świadków. Należy jednak pamiętać, że nie wszystkie wydatki na dziecko Sąd może uznać za niezbędne. O kwocie podlegającej zwrotowi zadecyduje Sąd w wyroku po zbadaniu potrzeb dziecka oraz możliwości zarobkowych i majątkowych obojga rodziców.

Małżonkowi, który wyłącznie łożył na utrzymanie wspólnego dziecka, przysługuje prawo domagania się od współmałżonka zwrotu odpowiedniej części poniesionych na ten cel kosztów (art. 140 § 1 k.r.o.) niezależnie od tego, z jakich źródeł czerpał on środki na zaspokajanie potrzeb dziecka (Uchwała Sądu Najwyższego z dnia 24 lutego 1978 roku, sygn. akt III CZP 4/78).

Ad. 2. Druga sytuacja dotyczy takiego przypadku, gdy przed wytoczeniem powództwa pozostały niezaspokojone potrzeby dziecka. Uprawnionym do wszczęcia postępowania jest uprawniony do alimentów (czyli małoletnie dziecko reprezentowane przez drugiego z rodziców), a drugą stroną postępowania zobowiązany do alimentów. Podstawą roszczenia w tego rodzaju spawach są niezaspokojone potrzeby uprawnionego.

Dopuszczalne jest dochodzenie roszczeń alimentacyjnych za okres poprzedzający wytoczenie powództwa, a w szczególności roszczeń dziecka pozamałżeńskiego względem jego ojca o zaległe świadczenia okresowe z tytułu kosztów wychowania i utrzymania w przypadku, gdy pozostały niezaspokojone potrzeby lub zobowiązania zaciągnięte przez uprawnionego względem osoby trzeciej na pokrycie tychże kosztów (Uchwała Sądu Najwyższego z dnia 28 września 1949 roku, sygn. akt 389/49). Zgodnie z ugruntowanym orzecznictwem dochodzenie alimentów za okres poprzedzający wytoczenie sprawy o alimenty jest dopuszczalne tylko w ograniczonym zakresie, mianowicie, tylko w przypadku gdy pozostały niezaspokojone potrzeby lub zobowiązania zaciągnięte przez uprawnionego względem osoby trzeciej na pokrycie kosztów wychowania i utrzymania.

Wykazanie, że istnieją potrzeby niezaspokojone obciąża osobę, która wytacza powództwo. Zdecydowanie łatwiej jest udowodnić, że potrzeby zostały zaspokojone, jednak sfinansowane przez osobę trzecią z obowiązkiem zwrotu.

 

Czytaj więcej

Kiedy można żądać podwyższenia alimentów?

Kwota zasądzonych alimentów nie musi być taka sama przez cały okres alimentacji. Istnieją procedury, które w uzasadnionych okolicznościach mogą spowodować podwyższenie. Wysokość alimentów zależy od usprawiedliwionych potrzeb dziecka oraz możliwości majątkowych i zarobkowych rodziców. W razie zmiany tych potrzeb i możliwości należy wystąpić do sądu z pozwem o podwyższenie alimentów.

Najczęściej spotykaną przesłanką podwyższenia alimentów jest wiek dziecka. Z wiekiem usprawiedliwione potrzeby dziecka wzrastają. Wiąże się to z ogólnym rozwojem dziecka – zwiększonymi wydatkami na jedzenie, ubrania, zajęcia dodatkowe, itd. Ponadto, podstawą do podwyższenia wysokości alimentów może być rozpoczęcie nauki w szkole, czy też podjęcie studiów. W orzeczeniu z 1 czerwca 1965 r. Sąd Najwyższy stwierdził, że różnica wieku dzieci spowodowana upływem czasu od daty orzeczenia wysokości alimentów uzasadnia wzrost potrzeb związany z uczęszczaniem do szkoły, pobieraniem dodatkowych lekcji, co z kolei pociąga za sobą konieczność ponoszenia zwiększonych wydatków (sygn. akt I CZ 135/64).

Również inne okoliczności mogą mieć wpływ na zwiększenie wysokości alimentów. Choroba dziecka, potrzeba rehabilitacji, przestrzegania specjalnej diety, to te sytuacje, które uzasadniają podwyższone alimenty. Dodatkowo sąd podwyższy alimenty, gdy dziecko przejawia zdolności, które należy rozwijać poprzez dodatkowe zajęcia, np. muzyczne, plastyczne, aktorskie.

Kolejną przesłanką jest zwiększenie się możliwości majątkowych i zarobkowych zobowiązanego. Gdy jeden z rodziców poweźmie informację, że zobowiązany do ponoszenia alimentów otrzymał podwyżkę w pracy, lepiej płatną posadę lub w inny sposób się wzbogacił może na tej podstawie żądać podwyższenia alimentów na dziecko.

Warto wiedzieć, że osoba występująca o podwyższenie alimentów musi uzasadnić, że nastąpiły zmiany stosunków majątkowych.

Czytaj więcej